Arheološki lokaliteti

Tokom praistorije Titelski breg je predstavljao „ostrvo“ usred meandara i rukavaca razlivene Tise, baruština i ritskih predela Šajkaške, te je kao takav pogodovao kao utočište drevnom čoveku. Arheolozi su konstatovali prisustvo čoveka na Titelskom platou još od praistorije.

Birajući između ravničarskih, močvarnih staništa i visinski dominantne Titelske lesne zaravni, praiskonski čovek se opredelio za drugu varijantu. Pored povoljnog položaja za osmatranje i zaštićenosti od najezde neprijateljskih hordi, dobio je i prostor za život lišen šuma, odnosno teritoriju pod raznotravnom niskom stepom. To je podrazumevalo, pogotovo na zaravnjenom delu platoa, povoljne uslove za gajenje žitarica (pšenica, raž, ječam). Padine brega sa niskotravnom vegetacijom bile su pogodne za stočarstvo, a Tisa je nudila bogat ulov ribe, te je ribolov bio posebno značajan za stanovnike praiskonskih naselja na bregu.

Položaj drevnih naselja na Titelskom platou imao je uticaj i na strukturu zanimanja tadašnjih žitelja. Brojni arheološki nalazi ukazuju da su se prastanovnici Titelskog brega bavili zemljoradnjom, stočarstvom, lovom i ribolovom. U praistoriji i ranoj istoriji naseljavani su samo ivični delovi Titelskog brega i to uglavnom u blizini surduka, koji su stanovnicima olakšavali prilaz vodi.

Prvi podaci o arheološkim nalazima na Titelskom bregu i Šajkaškoj datiraju još od pre 300 godina. Potiču od Marsigli-a (1726), italijanskog geografa, koji je u periodu od 1694. i 1696. godine, obeležavajući granicu između Austrijskog i Turskog carstva, stvorio prvu arheološku sliku Titelskog brega. On čak pominje i tvrđavu u Titelu kao i brojne humke po Šajkaškoj.

Značajnija arheološka istraživanja započeta su 1983. godine a nastavljena u periodu 1986-1990. godine, u okviru projekta „Feudvar“. Projekat je rađen u okviru saradnje Slobodnog univerziteta iz Berlina i Vojvođanskog muzeja iz Novog Sada. Arheološkim istraživanjima utvrđeno je da ostaci naselja potiču iz vremena od 1700 godine p.n.e. do IV veka p.n.e. iz perioda bronzanog i starijeg gvozdenog doba. Pronađen materijal iz bronzanog doba pripada tzv. „Vatinskoj kulturi“. Na Feudvaru su pronađeni i materijalni dokazi prisustva čoveka gvozdenodobne kulture koja je kod nas poznata kao „Bosutska grupa“. U pronađenom sloju sa prelaza iz bronzanog u gvozdeno doba koji je na ovim prostorima bio nepoznanica. Feudvar je jedinstven upravo po tome što su na relativno ograničenom prostoru Titelskog platoa postojala naselja iz raznih praistorijskih perioda i različitih kultura.

Ovo arheološko nalazište sa Titelskog brega savremenik je mikenske kulture. Nalazilo se na putu koji je povezivao prostor istočnog Mediterana sa srednjom Evropom. Ovuda su išle putne i trgovačke komunikacije, koje su ostavile vidnog uticaja i na materijalnu kulturu ovog perioda u Panoniji. Na pronađenim ostacima kuća nađen i su kapiteli i polustubovi, što je direktan uticaj Mikene. Posebno je interesantan nalaz tzv. kauri-školjki koje vode poreklo iz Indijskog okeana, a koje su u praistorijsko doba služile kao jedno od prvih sredstava plaćanja. Ovaj podatak je takođe jedan od dokaza da je Feudvar bio smešten na trgovačkom putu i da su Tisom odvožene žitarice i koža na jug sve do mikenskih gradova Mediterana, a odatle dovoženi nakit, oruđe i oružje koji su dalje slati do ondašnjih naselja u kontinentalnim delovima Evrope.

Pored arheoloških lokaliteta Feudvar (1) i Stubarlija (2), na platou Titelskog brega evidentirani su i sledeći lokalitati značajni sa aspekta arheologije.

Bostanište (Kuveždin) (3), srednjevekovno naselje. Istraživanja su vršena 1951. godine. Na lokalitetu su konstatovani delovi naselja iz X-XII veka, odnosno XVI-XVII veka, dok je severoistočno, na samom platou, evidentirana nekropola X-XI veka. U naselju su pronađene lončarska radionica i lončarske peći. Kuće izgrađene tokom XVI-XVII veka su bile ukopavane ili delom oblikovane u les. Nadzemna konstrukcija je od drveta, a za izradu krova i zidova korišćeni su i les, pruće, pleva i trska. U tim kućama nađeni žrvnjevi i žito, što ukazuje da su se njihovi stanovnici bavili poljoprivredom za šta je pogodnost pružala blago zatalasana zaravan i zemljište tipa černozema.

Kalvarija (4) je lokalitet koji se nalazi na prostoru koji dominira iznad naselja Titel. Radi se o višeslojnom arheološkom lokalitetu u visini od 6 metara, iz perioda praistorije (neolita, eneolita, bronzanog i gvozdenog doba), antičkog (sarmatsko naselje) i kasnosrednjevekovnog perioda (ostaci utvrđenog samostana augustinskog reda). Sam lokalitet se nalazi pod zaštitom Republike Srbije kao arheološko nalazište od izuzetnog značaja

Pod Gracom (5) nekropola iz bronzanog doba u blizini mesta Lok. Nalaz iz 1991. godine otkriven je zahvaljujući snažnim bujičnim vodama koje su sa Titelskog platoa tekle ka jugu i ogolele jednu vododerinu letnjeg puta. Radi o nekropoli sa urnama iz bronzanog doba, a istraživači su uvereni da nekropola pripada velikom utvrđenom naselju Grac. Naselje se nalazi neposredno iznad nekropole na samoj južnoj ivici Titelskog brega, potiče iz bronzanog i starijeg gvozdenog doba, a ima relativno dobro očuvanu konfiguraciju sa bedemom i odbrambenim rovom. Smešteno je neposredno sa zapadne strane surduka.

Kraljev surduk (6) u blizini naselja Mošorin. Arheološka

Arheološki lokaliteti: 1.Feudvar ,2.Stubarlija,3.Bostanište,4.Kalvarija,5.Pod Gracom,6.Kraljev urduk

 

arheologija

iz 1960. godine ukazuju na to da je u pitanju sarmatska nekropola.

Najveće pitanje koje se postavlja pred arheologe je: „Dali su Rimljani bili na ovim teritorijama?“. Na području Titelskog platoa na delu srednjevekovne tvrđave pronađena je votivna (zavetna, žrtvena) ara posvećena Jupiteru. Na titelskom groblju pronađen je nadgrobni spomenik posvećen Virskusiju pripadniku konjice (ekvite) kohorte I Britanike. Zatim tu je votivna ara posvećena caru Karakali iz vremena 212-217. godine. Zatim dva postamenta i dva stuba, delovi nadgrobnih spomenika, rimski bakarni novac, delovi sarkofaga koji se sada nalazi ispred zgrade opštine Titel. Sve ovo ukazuje da su Rimljani bili na području Titelskog brega u nekom vremenu. Pitanje je dali su pronađeni materijalni ostaci njihove kulture doneti na ove prostore ili su ovde rađene. Najveći deo ostataka iz Rimskog perioda danas se nalazi u muzeju u Budimpešti.

Kad je reč o arheološkim lokalitetima Titelskog platoa, treba istači da do sada, sem lokaliteta „Feudvar“, nisu rađena sistematska arheološka istraživanja. Svi evidentirani lokaliteti su uglavnom slučajno otkriveni ili su samo deo zaštitnih arheoloških istraživanja pre podizanja nekih objekata. (kao što je rezervoar vodovoda, antenski stub,). Neka naredna arheološka istraživanja Titelskog platoa sigurno će pružiti znatno više materijalnih dokaza o životu kultura koje su nekada naseljavale Titelski plato.

Izvor podataka:

1. Pokrajinski zavod za zaštitu prirode, Novi Sad – Studija zaštite – „Specijalni rezervat prirode „Titelski breg“)

2. Danica Dimitrijević – „Sarmati i Rimljani“, Šajkaška, Istorija I, Matica srpska, Novi Sad, 1975.

 

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *